Sobiborski Park Narodowy – projekt

Lasy Sobiborskie to jedno z ostatnich tak dużych i wciąż żywych przyrodniczo obszarów we wschodniej Polsce. To także miejsce codziennego życia mieszkańców Włodawy, Wyryk, Hańska, Woli Uhruskiej i okolic – ich pracy, wspomnień, wartości. Działania zmierzające do utworzenia parku narodowego od dłuższego czasu prowadzi Towarzystwo dla Natury i Człowieka, we współpracy z zafascynowanym tymi terenami dr. Bartłomiejem Woźniakiem (SGGW Warszawa). OTOP dołączyło w 2025 roku, wnosząc swoje know-how oraz międzynarodowe, sieciowe zaplecze organizacyjne.

Dlaczego właśnie teraz rozmawiamy o projekcie Sobiborskiego Parku Narodowego?

Lasy Sobiborskie są złożonym krajobrazem bagien, jezior, borów i torfowisk, który przez dziesięciolecia był chroniony jedynie fragmentami. Znajdują się tu rezerwaty, obszary Natura 2000, pomniki przyrody. Problem w tym, że przyroda nie działa fragmentami, a ochrona punktowa nie zatrzymuje degradacji. Park narodowy ma być narzędziem, które pozwala chronić cały system, a nie tylko jego części.

Dlatego koncepcja oparta na opracowaniu dr. Bartłomieja Woźniaka (SGGW Warszawa) i Patrycji Woźniak (Grupa Badawcza Sobibór) zakłada objęcie terenem parku najcenniejszych przyrodniczo obszarów czterech gmin: Woli Uhruskiej, Wyryk, Hańska i gminy Włodawa. Granice projektowanego parku wyłączałyby tereny zabudowane i inwestycyjne gmin, a także grunty prywatne. Miasto Włodawa nie byłoby objęte granicami parku. Koncepcja przewiduje jednak zapewnienie jego mieszkańcom bezpłatnego dostępu do parku oraz statusu wspólnoty lokalnej, co wiązałoby się z określonymi uprawnieniami przewidzianymi dla gmin, na których terenie znajduje się obszar chroniony.

Planowany park narodowy projektowany jest w standardzie kategorii II Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN), obejmującej „duże obszary naturalne lub zbliżone do naturalnych, wyznaczone w celu ochrony wielkoskalowych procesów ekologicznych, wraz z pełnym zespołem gatunków i ekosystemów charakterystycznych dla danego obszaru, które jednocześnie stanowią podstawę dla zgodnych ze środowiskiem i kulturą form działalności o charakterze duchowym, naukowym, edukacyjnym, rekreacyjnym oraz turystycznym” (s. 16 i dalsze). Model zarządzania parkiem w tej kategorii zakłada wspieranie rozwoju gospodarczego, zgodnego z ochroną przyrody, przede wszystkim poprzez rekreację i turystykę, które mogą przyczyniać się do rozwoju gospodarek lokalnych i krajowych, a w szczególności społeczności lokalnych.

Park narodowy a rezerwat – czym się różnią?

Rezerwat przyrody chroni konkretne miejsce: torfowisko, fragment lasu, jedno siedlisko. Sprawdza się tam, gdzie zagrożenia dla przedmiotu ochrony mają charakter lokalny i dotyczą małego obszaru.

Park narodowy pozwala spojrzeć szerzej, dzieli teren na strefy: tam, gdzie przyroda potrzebuje spokoju, ochrona jest ścisła (jak w rezerwacie). Tam, gdzie możliwe jest użytkowanie, zasady ochrony są łagodniejsze, częściowe.

Kryterium	Park narodowy	Rezerwat przyrody
Ranga ochrony	Najwyższa forma ochrony przyrody w Polsce	Najwyższa forma ochrony (obok parków narodowych)
Cel ochrony	Ochrona całej przyrody i krajobrazu: przyrody ożywionej, nieożywionej, procesów naturalnych, wartości kulturowych i edukacyjnych	Ochrona konkretnych ekosystemów, siedlisk lub gatunków o szczególnych wartościach
Minimalna powierzchnia	Co najmniej 1000 ha	Brak minimalnej powierzchni (często niewielkie obszary)
Podział na strefy	Tak – możliwe strefy: ochrony ścisłej, czynnej i krajobrazowej	Nie – rezerwat ma jeden reżim ochronny, wynikający z jego celu
Udostępnianie terenu	Możliwe; zasady określa dyrektor parku	Ograniczone; poruszanie się tylko po wyznaczonych trasach
Wstęp i opłaty	Opłaty mogą, ale nie muszą być pobierane; decyzja zależy od dyrektora i rozporządzenia ministra. UWAGA: Dla mieszkańców gmin graniczących z parkiem wstęp jest bezpłatny z mocy ustawy (Art. 12. p. 7 ustawy o ochronie przyrody)	Z reguły brak opłat, ale dostęp zazwyczaj nie jest możliwy, bądź jest mocno ograniczony
Organ powołujący	Rada Ministrów – w drodze rozporządzenia	Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska – w drodze zarządzenia
Charakter aktu prawnego	Akt prawa powszechnie obowiązującego (rozporządzenie RM)	Akt prawa miejscowego
Zarządzanie	Dyrektor parku narodowego + rada naukowa + nadzór ministra	Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska
Planowanie ochrony	Obowiązkowy plan ochrony obejmujący cały park	Cele ochrony określone w akcie ustanawiającym rezerwat
Konsultacje społeczne	Wymagane przy tworzeniu i zmianach planu ochrony	Wymagane przy ustanawianiu rezerwatu
Znaczenie dla rozwoju regionu	Narzędzie ochrony i rozwoju (turystyka, edukacja, marka regionu)	Narzędzie stricte ochronne

Stan ochrony na dzisiaj:

Ochrona przyrody – fragmentacja form	Hańsk	Wola Uhruska	Wyryki	Włodawa – gmina wiejska	Włodawa – gmina miejska
park narodowy	1	0	0	0	0
rezerwat	1	3	1	4	0
park krajobrazowy	1	1	0	1	0
obszar chronionego krajobrazu	2	1	1	1	1
Natura 2000	4	3	1	2	1
pomnik przyrody	3	8	3	5	2
użytek ekologiczny	7	3	7	9	0

 

Walory przyrodnicze Lasów Sobiborskich

Lasy Sobiborskie to jeden z najważniejszych obszarów cennych dla ptaków w skali kraju, a dla niektórych gatunków – wręcz kluczowy w Europie Środkowej.

Na tym terenie:
– stwierdzono pierwsze w historii Polski lęgi puszczyka mszarnego,
– znajdują się najważniejsze krajowe stanowiska gadożera, jednego z najrzadszych ptaków drapieżnych w Polsce,
– występują liczne populacje ptaków mokradeł i bagien (chruściele, ptaki wodno-błotne),
– zachowały się ciągłe kompleksy bagien, torfowisk i borów bagiennych, coraz rzadsze w Europie.

Ptaki są tu wskaźnikiem jakości całego ekosystemu – gadożer czy puszczyk mszarny nie są w stanie funkcjonować w małych, odizolowanych rezerwatach. Ich obecność wskazuje, że skuteczna ochrona powinna obejmować cały krajobraz, a nie jedynie jego fragmenty.

Co więcej, znaczenie Lasów Sobiborskich nie ogranicza się tylko do ptaków. Poniższa tabela pokazuje gatunki o najwyższym znaczeniu ochronnym (wg IUCN / statusów krajowych).
Legenda:
CR – krytycznie zagrożony (najwyższa kategoria zagrożenia przed wymarciem w stanie dzikim)
EN – zagrożony (wysokie ryzyko wymarcia)
VU – narażony (wysokie ryzyko spadku liczebności w perspektywie średnioterminowej)
NT – bliski zagrożenia (gatunek nie jest jeszcze zagrożony, ale znajduje się blisko progu)

Gatunek	Grupa	Status zagrożenia (PL / IUCN)	Znaczenie Lasów Sobiborskich
Puszczyk mszarny	ptaki	EN (PL)	pierwsze historyczne lęgi w Polsce; obszar kluczowy krajowo
Gadożer	ptaki	CR (PL) / EN (świat)	najważniejsza ostoja lęgowa w Polsce; pojedyncze pary w kraju
Karliczka	ptaki	CR (PL)	pierwsze lęgi w kraju po ok. 160 latach przerwy
Dzięcioł białogrzbiety	ptaki	EN (PL)	jedna z najliczniejszych populacji nizinnych w Polsce
Chruściele (grupa)	ptaki	VU–NT	liczne populacje o znaczeniu krajowym
Żółw błotny	gady	EN (PL) / NT (świat)	jedne z najważniejszych lęgowisk w Polsce i Europie
Ryś euroazjatycki	ssaki	NT (PL/świat)	kluczowe fragmenty terytoriów; wskaźnik ciągłości siedlisk
Kumak nizinny	płazy	VU (PL)	liczne i stabilne stanowiska; silnie zależny od mokradeł
Strzebla błotna	ryby	EN (PL)	było tu jedno z najważniejszych stanowisk poza parkami narodowymi, niestety wg ostatnich danych gatunku już tu nie ma
Przeplatka aurinia	owady	EN (PL)	prawdopodobnie wymarła lokalnie – przykład nieskutecznej ochrony
Modraszki (kilka gatunków)	owady	VU–EN	związane z murawami i wilgotnymi łąkami
Iglica mała	owady	EN (PL) / VU (świat)	jedne z najliczniejszych stanowisk w kraju
Aldrowanda pęcherzykowata	rośliny	CR (PL) / EN (świat)	jedno z 2–3 najsilniejszych stanowisk w Polsce
Wierzba lapońska	rośliny	CR (PL) / EN (świat)	ostatnie znane stanowisko w Lasach Sobiborskich
Torfowiskowe zbiorowiska roślinne	siedliska	zagrożone	kluczowe dla ptaków, płazów i bezkręgowców
Bory i lasy bagienne	siedliska	zagrożone	zanikające w skali kraju i Europy

 

Lasy Sobiborskie nie są miejscem „pojedynczych rzadkości”, ale tworzą skoncentrowaną ostoję gatunków zagrożonych, dla których skala przestrzenna i ciągłość siedlisk są warunkiem przetrwania. Występuje tu ponad 200 zagrożonych wyginięciem gatunków roślin i zwierząt. Tutejsze populacje niemal 40 gatunków należą do najważniejszych w kraju. W wielu przypadkach są to ostatnie lub jedne z ostatnich silnych populacji w Polsce. Rezerwaty w Lasach Sobiborskich działają dziś jak wyspy: są oddzielone drogami, zrębami, melioracjami.

Jednocześnie przykłady gatunków, które już zniknęły lub się wycofują, pokazują jasno, że ochrona fragmentaryczna nie działa tak, jak powinna. Park narodowy łączy wyspy w jeden organizm, umożliwia migrację gatunków, zwiększa odporność przyrody na zmiany klimatu i susze. To główny argument przyrodniczy za objęciem Lasów Sobiborskich ochroną w randze parku narodowego. Ale istnieją też argumenty pozaprzyrodnicze…

Siedem konkretnych, pozaprzyrodniczych powodów dla powołania parku narodowego w Lasach Sobiborskich:

1. Silna, rozpoznawalna marka regionu – park narodowy daje regionowi prestiż i rozpoznawalność
w skali kraju i Europy, co może stać się alternatywą rozwojową dla obszarów o słabszej gospodarce przygranicznej.

2. Wzrost atrakcyjności turystycznej – park narodowy może przyciągać turystów poszukujących kontaktu z przyrodą, co sprzyja rozwojowi turystyki przyrodniczej.

3. Wzrost atrakcyjności mieszkaniowej i inwestycyjnej regionu – obecność parku narodowego może pozytywnie wpływać na postrzeganie regionu jako przyjaznego do życia, pracy i osiedlania się, co może ograniczać odpływ części młodych mieszkańców.

4. Potencjalny rozwój lokalnych usług i przedsiębiorczości  (noclegi, gastronomia, przewodnicy, produkty lokalne – park stwarza możliwości dla lokalnych usług (noclegi, gastronomia, przewodnictwo, produkty lokalne), jeśli mieszkańcy aktywnie podejmują inicjatywy gospodarcze.

5. Dostęp do środków finansowych  przeznaczonych wyłącznie dla parków narodowych – park narodowy jako instytucja ma dostęp do programów i dotacji, których nie mają gminy bez takiej formy ochrony, w tym z Narodowego  Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, jak i z Unii Europejskiej.

6. Stabilne finansowanie ochrony, edukacji i infrastruktury w gminach – utworzenie parku narodowego oznacza wyższą subwencję z budżetu państwa dla gmin, na których terenie znajdują się obszary chronione. Od 2025 r. wysokość wsparcia zależy m.in. od powierzchni parków narodowych
i innych form ochrony przyrody. W praktyce są to dodatkowe środki trafiające każdego roku do budżetów samorządów, które mogą być przeznaczone na drogi lokalne, szkoły, infrastrukturę, edukację i promocję regionu.

7. Udział mieszkańców i samorządów w kształtowaniu zasad funkcjonowania parku – utworzenie parku narodowego wiąże się z obowiązkowymi konsultacjami społecznymi, możliwością wpływu lokalnych władz i środowisk na plan ochrony oraz powołaniem rady naukowej jako stałego ciała doradczego.

Sobiborski Park Narodowy: estymacja subwencji – powołanie parku na gruntach Skarbu Państwa

 

	Wyryki	Hańsk	Wola Uhruska	Włodawa – gmina wiejska	Powiat włodawski
ogólna powierzchnia proponowanego parku narodowego	42 ha	4 549 ha	4 672 ha	9 314 ha	18 535 ha
Symulacja dla utworzenia parku narodowego na dzień 31.12.2026, przy założeniu stawki podatku leśnego na poziomie roku 2025. ZYSK Z UTWORZENIA PARKU STAWKI MAKSYMALNE (bez korekty z tyt. zamożności oraz bez inflacji) 2028+ w tys. zł	21 tys	2 246 tys	2 623 tys	4 463 tys	2 228 tys
j.w. STAWKI MINIMALNE (przy założeniu 50% korekty z tyt. zamożności oraz bez uwzględnienia inflacji) 2028+ w tys. zł	10 tys	1 055 tys	1 240 tys	2 104 tys	1 114 tys

 

Parki narodowe zrealizowały 61 projektów na 340 mln zł z UE, przeciętnie 11 mln zł na park.

W Sobiborze oznacza to:

• centra edukacyjne,
• wieże widokowe,
• ścieżki, pomosty,
• mała infrastruktura turystyczna,
• rekultywacja jezior,
• parkingi i sanitariaty,
• działania ochronne (koszenie, wypas, renaturyzacja).

To wszystko może być finansowane przez PN — bez obciążania budżetów gmin.

POZNAJ KONCEPCJĘ UTWORZENIA SOBIBORSKIEGO PARKU NARODOWEGO

 

Cztery gminy – cztery bramy – jeden park

Park narodowy oparty na koncepcji czterech tematycznych bram oznacza równomierne korzyści dla wszystkich czterech gmin. Taki model:
– jest inwestycją niewymagającą wkładu finansowego gmin,
– zapewnia samorządom stałe wpływy z subwencji ogólnej, uwzględniającej potrzeby ekologiczne,
– otwiera dostęp do znaczących środków krajowych i unijnych, niedostępnych bez tej formy ochrony,
– umożliwia tworzenie zintegrowanej infrastruktury turystycznej, co sprzyja wydłużeniu pobytu odwiedzających.

Dłuższy pobyt turystów przekłada się bezpośrednio na większe dochody lokalnych gospodarstw agroturystycznych, przedsiębiorców i mieszkańców, a w konsekwencji na wzrost dochodów gmin.

Sobiborski Park Narodowy może powstać tylko w oparciu o zaufanie, jasne zasady i realny udział społeczności lokalnej.

Dlatego przygotowaliśmy sekcję Q&A (pytania i odpowiedzi), w której wyjaśniamy najważniejsze kwestie związane z planowanym parkiem. Będziemy ją sukcesywnie rozbudowywać, także o odpowiedzi na wątpliwości natury prawnej.

Jeśli chcesz zadać pytanie lub zgłosić wątpliwości, napisz do Magdaleny Gościniak: magdalena.gosciniak@otop.org.pl, która z ramienia OTOP-u odpowiada za komunikację społeczną dotyczącą Sobiborskiego Parku Narodowego.

Q&A

Question / Pytanie	Answer / Odpowiedź
Czy koncepcja Sobiborskiego Parku Narodowego coś gwarantuje?	Nie, sama koncepcja nie jest gwarancją. Koncepcja to dokument o charakterze eksperckim i społecznym – pokazuje, jak park mógłby funkcjonować i jakie zasady są proponowane. Nie jest jednak aktem prawnym. Dlatego tak istotne jest, aby najważniejsze założenia koncepcji, zwłaszcza dotyczące dostępności, korzystania z lasu i roli mieszkańców, zostały wpisane do aktów prawnych, które powołają park i określą jego funkcjonowanie.
Kto faktycznie decyduje o zasadach funkcjonowania parku?	Po powołaniu parku jego bieżące funkcjonowanie należy do dyrektora parku narodowego, ale dyrektor nie działa w próżni ani „jak chce”. Obowiązują go ustawa o ochronie przyrody, rozporządzenie powołujące park, plan ochrony, nadzór ministra właściwego do spraw środowiska, rada naukowa parku. Dyrektor nie może wprowadzać zakazów dowolnie ani bez podstawy prawnej.
Kto przygotowuje plan ochrony i czy mieszkańcy mają na niego wpływ?	Plan ochrony przygotowuje dyrektor parku, we współpracy z zespołem ekspertów, ale jest to dokument: – poddawany konsultacjom społecznym, – uzgadniany z innymi instytucjami, zatwierdzany przez ministra.Konsultacje nie są dodatkiem „dla formalności” – są obowiązkowe. Ich jakość zależy jednak od aktywności mieszkańców i samorządów.
Czy plan ochrony można później zmienić?	Tak, ale zmiana planu ochrony wymaga formalnej procedury, ponownie podlega konsultacjom, musi być uzasadniona przyrodniczo i prawnie oraz zatwierdzona przez ministra. Nie jest możliwa uznaniowo.
Czy najważniejsze zasady można wpisać do prawa, a nie tylko do planu ochrony?	Tak. Najważniejsze kwestie, takie jak poziom dostępności parku, zasady korzystania z dóbr lasu przez mieszkańców, zwolnienia z opłat, mogą i powinny znaleźć się w rozporządzeniu powołującym park. Im więcej precyzyjnych zapisów znajdzie się w akcie prawnym, tym mniejsze będzie pole do ich dowolnej interpretacji w przyszłości.
Co, jeśli kolejny dyrektor będzie chciał wprowadzić bardziej restrykcyjne zasady?	Dyrektor nie może jednostronnie zmienić prawa. Ewentualne zaostrzenie zasad wymagałoby zmiany planu ochrony lub innych aktów, przejścia formalnych procedur oraz konsultacji społecznych.
Czy mieszkańcy będą mogli korzystać z parku za darmo?	Prawo dopuszcza pobieranie opłat, ale nie nakazuje ich wprowadzania. W Polsce funkcjonują różne rozwiązania: brak opłat w całości, opłaty tylko w wybranych miejscach, zwolnienia dla mieszkańców. To kwestia konkretnych zapisów, o które można i warto zabiegać na etapie tworzenia parku. WAŻNE: Dla mieszkańców gmin graniczących z parkiem wstęp jest bezpłatny z mocy ustawy  – Art. 12. p. 7 ustawy o ochronie przyrody
Co z naszymi ścieżkami, spacerami, grzybami, codziennym byciem w lesie?	Proponowana koncepcja parku zakłada dużą dostępność w strefach ochrony czynnej i krajobrazowej, w tym możliwość zbioru grzybów i jagód przez mieszkańców. Ostateczne zasady będą jednak ustalane w toku procedur prawnych i konsultacji z mieszkańcami.

 

…

OTOP pozyskało zewnętrzne finansowanie od amerykańskiej fundacji charytatywnej na rzecz działań związanych z wyznaczaniem obszarów chronionych. Projekt jest wspierany przez brytyjską organizację pozarządową RSPB (Royal Society for the Protection of Birds, Królewskie Towarzystwo Ochrony Ptaków).