Co mówią nam ptaki o stanie polskiej przyrody? Nowa publikacja z podsumowaniem danych MPPL

W czasopiśmie Acta Ornithologica ukazała się praca podsumowująca 25 lat Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych (MPPL) w Polsce. To pierwsza recenzowana, anglojęzyczna publikacja, która kompleksowo prezentuje wyniki sztandarowego programu obywatelskiej, prowadzonego przez Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) od 2000 r., a od 2007 r. realizowanego w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska koordynowanego przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.

Autorzy pracy przeanalizowali ponad 2,3 miliona obserwacji ptaków zebranych w trakcie 29 tysięcy kontroli terenowych prowadzonych przez 1034 obserwatorów na losowo wybranych powierzchniach 1×1 km w całej Polsce. Tak olbrzymi zbiór danych został zebrany dzięki zaangażowaniu wolontariuszy i wolontariuszek współpracujących z OTOP-em.

Publikacja podsumowuje zmiany liczebności 124 gatunków ptaków w dwóch okresach: dla całego 25-lecia (2000–2024) oraz dla ostatnich 12 lat (2013–2024). Wyniki pokazują szerokie zróżnicowanie w trendach poszczególnych gatunków, od spadku o 82% (rycyk) do wzrostu o 579% (dzięcioł zielony) w ciągu 25 lat. Choć w całym okresie badań wzrosty były nieco częstsze niż spadki, w ostatnich 12 latach zaobserwowano odwrócenie tej tendencji, a spadki przeważają nad wzrostami.

Trzonem pracy jest analiza, która powiązała losy poszczególnych populacji z cechami ekologicznymi gatunków. Istotniejszym czynnikiem okazało się siedlisko lęgowe – najbardziej niepokojące trendy są wśród ptaków terenów rolniczych i mokradłowych, podczas gdy gatunki leśne wykazywały dodatnie trendy. W przypadku ptaków krajobrazu rolniczego wyniki te potwierdzają obserwowane w całej Europie negatywne skutki intensyfikacji rolnictwa, która w Polsce wyraźnie przyspieszyła po wejściu do Unii Europejskiej (np. zużycie nawozów sztucznych wzrosło w analizowanym okresie o 42%). Pozytywne trendy ptaków leśnych w Polsce są natomiast zjawiskiem nietypowym na tle kontynentu i zasługują na dalsze, pogłębione badania.

W ciągu ostatnich 25 lat populacja rycyka spadła aż o 82%, fot. Tomasz Wilk

Drugą ważną zmienną była strategia migracji. Spośród trzech analizowanych grup wyraźnie spadkowe trendy dotyczyły migrantów dalekodystansowych, gatunków zimujących na południe od Sahary. Hipotezy tłumaczące ten wzorzec wskazują na trudności w synchronizacji terminu przylotu z coraz wcześniejszą wiosną na lęgowiskach oraz na narażenie tych ptaków na zagrożenia w wielu odległych geograficznie regionach. Lepiej radzą sobie gatunki osiadłe i migranci krótkodystansowi, którym prawdopodobnie sprzyjają coraz łagodniejsze zimy zwiększające ich przeżywalność w tym okresie.

Trendy pospolitych ptaków lęgowych były także dodatnio związane z preferencjami temperaturowymi gatunków (wskaźnikiem STI) oraz masą ciała. Oznacza to, że w Polsce zmiany klimatu działają na korzyść gatunków „ciepłolubnych”, co potwierdza wzorce opisywane wcześniej dla całej Europy. Pozytywna zależność od masy ciała jest natomiast wynikiem nieoczekiwanym – wbrew klasycznym koncepcjom mówiącym, że to większe gatunki są bardziej narażone na wyginięcie.

Wyniki MPPL stanowią podstawę raportowania Polski z wdrażania Dyrektywy Ptasiej UE (Artykuł 12), tworzenia krajowej czerwonej listy ptaków oraz oceny skuteczności unijnego prawa o odbudowie zasobów przyrody (Nature Restoration Law). To także materiał pokazujący, że nauka obywatelska przy odpowiednio zaprojektowanym schemacie i rzetelnej analizie statystycznej, dostarcza danych spełniających wysokie standardy naukowe. 

Wyniki MPPL są co roku publikowane przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska na stronach Państwowego Monitoringu Środowiska:

Więcej o wskaźnikach zagregowanych:

Cytowanie:

Chodkiewicz T., Wardecki Ł., Chylarecki P. 2025. Long-term trends of common breeding birds in Poland: species-level patterns, multi-species indices and trait-based predictors of population changes. Acta Ornithologica 60: 139–176.

https://doi.org/10.3161/00016454AO2025.60.2.002