Kto zapłaci za odbudowę przyrody?

18 sierpnia mijają dwa lata od wejścia w życie unijnego rozporządzenia o odbudowie zasobów przyrodniczych. Unia Europejska zobowiązała się nie tylko chronić to, co jeszcze zachowało się w dobrym stanie, ale również odbudowywać zdegradowane ekosystemy. Aby ta decyzja przyniosła rzeczywistą zmianę, potrzebne są konkretne krajowe plany, sprawne instytucje i przewidywalne finansowanie. Polska ma coraz mniej czasu, aby je zapewnić.

Europejska przyroda – wiedzą o tym ni tylko naukowcy, ale i Europejki i Europejczycy – jest w coraz gorszym stanie. Według danych Komisji Europejskiej 81 proc. siedlisk przyrodniczych w Unii Europejskiej znajduje się w stanie złym lub niewłaściwym. Oznacza to nie tylko zanik gatunków i siedlisk – wraz z nimi tracimy funkcje, które zdrowa przyroda pełni bez kosztownej infrastruktury technicznej:
– oczyszczanie wody,
– magazynowanie jej w krajobrazie,
– ochronę gleb,
– łagodzenie temperatury w miastach
zabezpieczanie dolin rzecznych przed skutkami gwałtownych wezbrań.

fot. Justyna Choroś

Pierwsze takie prawo w Unii Europejskiej

18 sierpnia 2024 r. weszło w życie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych – Nature Restoration Regulation, nazywane także Nature Restoration Law. To pierwsze tak kompleksowe unijne prawo, które nie ogranicza się do ochrony obszarów i ekosystemów zachowanych w dobrym stanie. UE zobowiązała się nie tylko chronić cenne przyrodniczo obszary, ale także aktywnie odbudowywać ekosystemy zdegradowane.

Do 2030 r. działania służące odbudowie mają objąć co najmniej 20 proc. obszarów lądowych i morskich Unii Europejskiej. Do 2050 r. powinny objąć wszystkie (!) ekosystemy wymagające odbudowy.

Rozporządzenie ustanawia cele dotyczące między innymi:
– mokradeł, torfowisk, łąk, lasów, rzek, jezior i siedlisk przybrzeżnych;
– odbudowy ekosystemów rolniczych oraz zwiększania udziału elementów krajobrazu o wysokiej różnorodności;
– odwrócenia spadku liczebności dzikich zapylaczy i poprawy sytuacji ptaków krajobrazu rolniczego;
– zachowania i zwiększania powierzchni zieleni oraz liczby drzew w miastach;
– poprawy łączności rzek i przywrócenia do 2030 r. co najmniej 25 tys. km rzek do stanu swobodnie płynącego;
– odbudowy siedlisk morskich i siedlisk gatunków związanych z morzem.

Zmienia się więc europejski sposób myślenia o ochronie przyrody, którego celem staje się dla państw członkowskich przywracanie ekosystemom zdolności do funkcjonowania – tak, aby mokradła ponownie magazynowały wodę, rzeki miały kontakt z terenami zalewowymi, lasy stawały się bardziej różnorodne i odporne, a w krajobrazie rolniczym pozostawało miejsce dla miedz, zadrzewień, oczek wodnych, podmokłych łąk i dzikich zapylaczy.

Prawo nie odbuduje przyrody samo

Dwa lata po wejściu rozporządzenia w życie wspólny europejski cel jest już wyznaczony. Teraz najważniejszym pytaniem jest to, czy i w jaki sposób państwa członkowskie zapewnią warunki niezbędne do jego realizacji.

Zapisane na kartkach papieru prawo nie nawodni osuszonych torfowisk, nie usunie niepotrzebnych barier z rzek, nie przywróci siedlisk na zdegradowanych łąkach ani nie zwiększy różnorodności lasów. Potrzebne są konkretne działania w terenie, oparte na wiedzy naukowej i aktualnych danych. Niezbędni są również ludzie oraz instytucje zdolne te działania przygotować, uzgodnić z właścicielami i użytkownikami gruntów, wdrożyć, a następnie monitorować ich efekty.

I potrzebne są pieniądze.

Komisja Europejska szacuje, że każde euro zainwestowane w odbudowę przyrody przynosi od 4 do 38 euro korzyści. Nie oznacza to jednak, że odbudowa wydarzy się bez zapewnienia odpowiednich środków publicznych. Jeżeli krajowe plany nie będą zawierały realistycznych kosztorysów i wskazanych źródeł finansowania, mogą pozostać dokumentami opisującymi dobre intencje, których nie będzie można przełożyć na działania.

„Unlocking nature financing”: ile może kosztować odbudowa przyrody?

Odpowiedzi na pytanie o skalę potrzeb finansowych szuka raport „Unlocking nature financing: National cost estimates for effective nature restoration”, przygotowany przez CEE Bankwatch Network i EuroNatur we współpracy z partnerami z pięciu państw Unii Europejskiej: Polski, Estonii, Łotwy, Węgier i Chorwacji. W pracach dotyczących Polski uczestniczyło Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków.

👉 POBIERZ RAPORT W JĘZYKU POLSKIM 👈

Analiza obejmuje lata 2024–2032 i cztery duże grupy ekosystemów lądowych:
1. mokradła przybrzeżne i śródlądowe,
2. rzeki, jeziora i siedliska aluwialne,
3. łąki,
4. lasy i tereny zadrzewione.

Autorzy i autorki raportu (z OTOP-u to: Justyna Choroś, Anna Malinowska oraz Sviataslau Valasiuk) oparli obliczenia przede wszystkim na kosztach rzeczywistych przedsięwzięć renaturyzacyjnych, w tym projektów realizowanych w ramach programu LIFE. Następnie obliczona została mediana kosztów w przeliczeniu na kilometr kwadratowy. W przypadku lasów i ekosystemów słodkowodnych, dla których nie było wystarczającej liczby porównywalnych polskich projektów, wykorzystano indeksowanie kosztów i metodę transferu korzyści.

Raport dotyczy odbudowy istniejących siedlisk znajdujących się w złym stanie i obejmuje jedynie cztery grupy ekosystemów lądowych. Nie uwzględnia więc wszystkich obowiązków wynikających z rozporządzenia ani pełnych kosztów działań, które będą potrzebne do 2050 r. Po raz pierwszy jednak otrzymujemy oparty na danych punkt odniesienia do estymowania skali wydatków. Dzięki temu dyskusja o finansowaniu może wyjść poza ogólne deklaracje i zostać powiązana z rzeczywistymi kosztami działań prowadzonych w terenie.

fot. Tomasz Wilk

Co raport mówi o sytuacji Polski?

Najważniejszy wniosek: bez odpowiedniego finansowania Krajowy Plan Odbudowy Zasobów Przyrodniczych może pozostać tylko deklaracją. Aktualne wyzwania:

• Brakuje aktualnych i kompletnych danych: informacje o stanie części siedlisk są niepełne, nieaktualne albo określane jako „nieznane”. Utrudnia to zarówno wybór miejsc wymagających odbudowy, jak i rzetelne oszacowanie potrzeb finansowych.
• Potrzebna jest zdolna do działania administracja państwowa: nawet jeśli środki zostaną zapewnione, potrzebni będą eksperci, odpowiednio przygotowane instytucje oraz administracja na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Plan musi zawierać nie tylko listę zamierzeń, lecz również system wdrażania, monitorowania oraz oceny skuteczności poszczególnych działań.
• Odbudowa przyrody musi uwzględniać prywatne grunty: w Polsce około 90 proc. gruntów rolnych znajduje się w rękach prywatnych. Odbudowa ekosystemów rolniczych będzie więc wymagała współpracy z właścicielami i użytkownikami ziemi oraz stworzenia atrakcyjnych, stabilnych mechanizmów finansowych. Rolnicy nie mogą zostać pozostawieni sami z kosztami działań, które przynoszą korzyści (!) całemu społeczeństwu (!).
• Najtańsze działanie nie zawsze jest działaniem właściwym: priorytety odbudowy powinny wynikać przede wszystkim z potrzeb przyrody i wiedzy naukowej. Efektywność kosztowa jest ważna, ale nie może oznaczać wybierania wyłącznie najtańszych i najłatwiejszych projektów. Odbudowa powinna być prowadzona tam, gdzie jest najbardziej potrzebna i gdzie może rzeczywiście poprawić stan ekosystemów.
• Polska nadal silnie zależy od środków unijnych: duża część działań związanych z ochroną i odbudową przyrody jest finansowana z funduszy Unii Europejskiej. Dlatego negocjacje dotyczące budżetu UE na lata 2028–2034 mają zasadnicze znaczenie. Raport rekomenduje, aby co najmniej 10 proc. przyszłego budżetu Unii zostało przeznaczone na różnorodność biologiczną. Wskazuje również na potrzebę utrzymania i wzmocnienia programu LIFE jako samodzielnego instrumentu finansującego działania przyrodnicze, w tym projekty transgraniczne, innowacyjne i służące rozwijaniu dobrych praktyk.

Polska kończy przygotowywanie planu w ostatniej chwili

Raport pojawia się w szczególnie ważnym momencie. Państwa członkowskie mają obowiązek przekazać Komisji Europejskiej projekty krajowych planów odbudowy zasobów przyrodniczych do 1 września 2026 r. Dokumenty te powinny wskazywać, co, gdzie i w jaki sposób będzie odbudowywane, jakie zasoby będą do tego potrzebne oraz z jakich źródeł działania zostaną sfinansowane.

Polska ma coraz mniej czasu. Do połowy sierpnia pełny projekt planu nie został przedstawiony do zapowiadanych szerokich konsultacji publicznych.

To poważny problem. Plan ma wyznaczać działania aż do 2050 r. i wpływać między innymi na gospodarkę wodną, rolnictwo, leśnictwo, planowanie przestrzenne, funkcjonowanie samorządów oraz sposób korzystania ze środków publicznych. Szerokie konsultacje społeczne nie mogą zostać potraktowane jak formalność przeprowadzana w ostatniej chwili. Potrzebny jest czas na zapoznanie się z pełnym dokumentem, ocenę jego założeń i kosztów oraz zgłoszenie merytorycznych uwag przez naukowców, organizacje społeczne, samorządy, rolników, leśników, właścicieli gruntów i wszystkie zainteresowane grupy.

Koszt bezczynności także trafi do rachunku

Pytanie „ile będzie kosztować odbudowa przyrody?” jest zasadne. Równie ważne jest jednak pytanie, ile będzie kosztować dalsza degradacja.

Koszt bezczynności będzie widoczny między innymi w rosnącym ryzyku susz i powodzi, gorszej jakości wody, degradacji gleb, stratach w rolnictwie, zaniku zapylaczy, przegrzewaniu się miast i coraz wyższych wydatkach na techniczne zabezpieczenia przed skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych. Będzie nim także dalsze zajmowanie terenów niezabudowanych i upraszczanie krajobrazu, który traci zdolność podtrzymywania różnorodnego życia oraz zatrzymywania wody.

Odbudowy przyrody nie należy więc traktować jako dodatkowego wydatku środowiskowego. To inwestycja w wodę, żywność, zdrowe gleby, odporne lasy, bezpieczniejsze miasta i krajobraz, w którym pozostaje przestrzeń zarówno dla ludzi, jak i dla przyrody.

„Musimy przejść od słyszanego czasem, a niewłaściwie zadanego pytania: «czy stać nas na odbudowę przyrody?», do pytania: «czy stać nas na bezczynność w tym zakresie?», a przede wszystkim – jak zaplanować finansowanie tak, aby pieniądze były wydawane tam, gdzie przyniosą największe korzyści dla przyrody i ludzi” – mówi Justyna Choroś z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.

fot. Krzysztof Kałużny

Co powinno wydarzyć się teraz?

Polski rząd powinien jak najszybciej udostępnić pełny projekt Krajowego Planu Odbudowy Zasobów Przyrodniczych i zapewnić realne, a nie wyłącznie formalne konsultacje. Plan powinien:
– opierać cele i działania na aktualnych danych oraz wiedzy naukowej,
– wskazywać konkretne miejsca i skalę potrzebnej odbudowy,
– zawierać realistyczne oszacowanie kosztów,
– określać krajowe i unijne źródła finansowania,
– uwzględniać wsparcie dla właścicieli i użytkowników gruntów,
– zapewniać odpowiednie zasoby kadrowe i instytucjonalne,
– określać sposób monitorowania efektów i rozliczania wydanych środków.

Równolegle Polska powinna aktywnie zabiegać o to, aby odbudowa przyrody znalazła trwałe miejsce w budżecie UE na lata 2028–2034. Potrzebujemy przeznaczenia co najmniej 10 proc. budżetu na różnorodność biologiczną oraz utrzymania programu LIFE jako silnego, samodzielnego instrumentu finansowego.

Pobierz raport, przeczytaj i wykorzystaj jego wnioski

Raport „Unlocking nature financing” jest narzędziem, które ma pomóc w przygotowaniu planów, budżetów i decyzji dotyczących odbudowy przyrody.

👉 POBIERZ RAPORT W JĘZYKU POLSKIM 👈

Po lekturze:
1. przekaż raport osobom pracującym w administracji, samorządach, rolnictwie, leśnictwie, gospodarce wodnej i planowaniu przestrzennym,
2. wykorzystaj zawarte w nim dane i rekomendacje podczas konsultacji Krajowego Planu Odbudowy Zasobów Przyrodniczych,
3. pytaj Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz parlamentarzystów, czy polski plan zawiera koszty, źródła finansowania, harmonogram działań i sposób oceny rezultatów,
4. przypominaj, że przyszły budżet Unii Europejskiej musi zapewnić stabilne środki na różnorodność biologiczną i odbudowę ekosystemów.

Dwa lata temu Europa wybrała drogę prowadzącą do odbudowy przyrody. Teraz trzeba zapewnić, aby ta decyzja przełożyła się na odtworzone mokradła i łąki, zdrowsze lasy i rzeki, więcej zieleni w miastach oraz więcej miejsca dla przyrody w całym krajobrazie.

Wcześniej pisaliśmy o raporcie tu: LINK

Źródła i materiały

Komisja Europejska: Nature Restoration Regulation
https://environment.ec.europa.eu/topics/nature-and-biodiversity/nature-restoration-regulation_en

CEE Bankwatch Network: „Unlocking nature financing”
https://bankwatch.org/publication/unlocking-nature-financing-national-cost-estimates-for-effective-nature-restoration

Ministerstwo Klimatu i Środowiska: informacje o wdrażaniu rozporządzenia
https://www.gov.pl/web/klimat/nrl

Ministerstwo Klimatu i Środowiska: aktualności dotyczące prac nad KPOZP
https://www.gov.pl/web/klimat/aktualnosci-nrl