Jaćwieskie bagna i lasy – nowy projekt dzięki wsparciu ELSP

W całej Europie jedne z najcenniejszych przyrodniczo krajobrazów kontynentu stoją u progu istotnych przemian. Dzięki wsparciu finansowemu  z Programu Ochrony Zagrożonych Krajobrazów i Obszarów Morskich (Endangered Landscapes & Seascapes Programme, ELSP) aż 32 mln USD zostanie przeznaczone na uruchomienie ośmiu dużych projektów renaturyzacyjnych. Nowa inwestycja zwiększa portfel Programu do 29 projektów wielkoobszarowych, których celem jest odbudowa ekosystemów i wzmacnianie odporności klimatycznej. Wspierane inicjatywy obejmują 9,7 mln ha lądów i mórz – obszar porównywalny z powierzchnią Portugalii.

Fatalna kondycja siedlisk przyrodniczych

Europejska przyroda znajduje się w alarmującym stanie – ponad 80% siedlisk jest w złej kondycji. Odtwarzanie mokradeł, rzek, lasów, łąk, ekosystemów morskich oraz ochrona gatunków, które je zamieszkują, przyniesie liczne korzyści. Łączne finansowanie w wysokości 138 mln USD, obejmujące także wsparcie dla nowo finansowanych projektów, pomogło stworzyć jedno z najważniejszych w Europie przedsięwzięć w zakresie renaturyzacji krajobrazów i obszarów morskich.

Dyrektor Programu ELSP, dr David Thomas, mówi:
Hojne wsparcie Fundacji Arcadia pozwala przejść od pomysłów do działania. Dzięki nowej grupie projektów wspieramy partnerów gotowych do odbudowy ekosystemów na skalę, która może realnie wpłynąć na przyrodę, klimat oraz ludzi żyjących w tych krajobrazach.

Na ratunek przyrodzie i społecznościom

Nowo wspierane obszary obejmują lasy, torfowiska, delty, pasma górskie, mokradła i systemy rzeczne. Każdy projekt ma na celu przywracanie naturalnych procesów, odbudowę łączności siedlisk oraz wspieranie lokalnych społeczności, których życie jest ściśle związane z tymi środowiskami. Wspólnie inicjatywy te sygnalizują rosnące tempo renaturyzacji w Europie, odzwierciedlając coraz silniejsze zaangażowanie w odbudowę zdrowia ekosystemów i zwiększanie ich odporności na przyszłość.

Nadbiebrzańskie łąki, fot. Monika Łaskawska-Wolszczak, Centrum Ochrony Mokradeł

Wśród ośmiu nowych projektów, które zdobyły dofinansowanie w ramach Programu ELSP, aż dwa będą realizowane na terenie Polski. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków jest beneficjentem wiodącym projektu „Jaćwieskie bagna i lasy”. Skupia się on na terenach Doliny Biebrzy i Puszczy Augustowskiej (północno-wschodnia Polska). Partnerami projektu są Centrum Ochrony Mokradeł i BirdLife Europe and Central Asia. Działania są zaplanowane na 5 lat (2026–2031), a ich budżet wyniesie ok. 3,5 mln dolarów (USD).

Rozpoczęcie działań OTOP-u na obszarze historycznej Jaćwieży jest dla nas doniosłym wydarzeniem. Projekt „Jaćwieskie bagna i lasy”, dzięki hojnemu wsparciu finansowemu Fundacji Arcadia, umożliwi nam zacieśnienie współpracy z RDOŚ w Białymstoku, Biebrzańskim Parkiem Narodowym, Lasami Państwowymi i innymi zainteresowanymi w zakresie odtwarzania naturalnej retencji wody w krajobrazie północno-wschodnich krańców Polski. Liczymy także na współpracę z samorządami, organizacjami rolniczymi i osobami indywidualnymi, dla których – tak jak dla nas – woda to naturalny zasób na wagę złota. Wierzymy, że tylko wspólnymi siłami administracji publicznej, instytucji ochrony przyrody, Lasów Państwowych, organizacji pozarządowych, środowisk rolniczych oraz mieszkańców możliwe jest skuteczne przywracanie wody do krajobrazu. Współpraca jest dla nas nie dodatkiem, lecz fundamentem tych działań – mówi Izabela Gadi, Dyrektorka OTOP.

Prof. dr hab. Wiktor Kotowski, członek Zarządu Centrum Ochrony Mokradeł:
Bardzo się cieszymy na rozpoczęcie projektu ochrony Bagien Jaćwieży – w Dolinie Biebrzy i w Puszczy Augustowskiej. Przywracanie warunków bagiennych na osuszonych mokradłach jest dziś bardzo potrzebne. Szczególnie torfowiska są naszymi sojusznikami w walce ze zmianą klimatu. Nawodnione akumulują węgiel, podczas gdy przesuszone – uwalniają go z powrotem do atmosfery nawet 20 razy szybciej, niż go akumulowały. Centrum Ochrony Mokradeł, jako partner w projekcie prowadzonym przez OTOP, będzie odpowiadało za zaplanowanie działań odtworzeniowych, a następnie monitoring ich efektów. Ostatnio w Polsce pojawia się więcej podobnych inicjatyw, ale to wciąż kropla w morzu. Takich projektów potrzebujemy znacznie więcej. 

Ariel Brunner, Dyrektor Regionalny w BirdLife Europe and Central Asia:
Projekt przywracania przyrody w regionie historycznej Jaćwieży stanowi wyjątkowe laboratorium, gdzie renaturyzacja ekologiczna będzie wykorzystana do walki z podwójnym kryzysem: zmian klimatycznych i utraty różnorodności biologicznej. Odtwarzanie jednego z największych zachowanych w Europie obszarów z mozaiką torfowisk i lasów sprzyjać będzie zagrożonym gatunkom, przyblokuje emisję dwutlenku węgla oraz zwiększy retencję i oczyszczanie wody. Jednocześnie stworzy nowe możliwości rozwoju społecznego w jednym z najbardziej wrażliwych regionów przygranicznych Unii Europejskiej.

Bezcenne ekosystemy dawnej Jaćwieży

Rozległe mokradła historycznej Jaćwieży obejmują torfowiska, lasy i czyste rzeki, stanowiące ostoje rzadkich roślin, bobrów, wydr oraz wielu gatunków ptaków. Intensyfikacja leśnictwa, melioracje odwadniające i wydobycie torfu doprowadziły jednak do degradacji tych cennych ekosystemów. Projekt zakłada odtworzenie naturalnych warunków hydrologicznych torfowisk, usuwanie gatunków inwazyjnych roślin, wspieranie retencji wody przez bobry, poszerzanie obszarów chronionych, co poprawi warunki bytowania dla rzadkich gatunków, takich jak ryś, wilk czy wodniczka oraz szeroką współpracę z lokalnymi właścicielami i zarządcami gruntów. Inicjatywa łączy ochronę przyrody z rozwojem lokalnych społeczności, promując zrównoważone leśnictwo, rolnictwo i turystykę przyrodniczą. Wypracowane rozwiązania mają stać się modelem renaturyzacji możliwym do wdrażania w innych regionach Polski i Europy.

Rozlewiska Biebrzy, fot. Magdalena Zadrąg, Centrum Ochrony Mokradeł

Cieszymy się, że możemy wspierać OTOP, Centrum Ochrony Mokradeł i BirdLife w renaturyzacji terenów podmokłych historycznej Jaćwieży, jednego z najlepiej zachowanych obszarów rozległych torfowisk, bagien i lasów nizinnych w Polsce. Projekt ten możliwy jest dzięki długoterminowemu zaangażowaniu fundacji Arcadia w finansowanie renaturyzacji krajobrazów lądowych i morskich w całej Europie, co może mieć realny wpływ na przyrodę, klimat i mieszkańców tych obszarów – mówi Sarah Sanders, liderka Programu Endangered Landscapes & Seascapes.

Mariusz Siłakowski, Zastępca Dyrektora  Biebrzańskiego Parku Narodowego:
Poprawa warunków hydrologicznych w sercu Biebrzańskiego Parku Narodowego poprzez ograniczanie odpływu wód starymi rowami melioracyjnymi na Bagnie Ławki to historyczny moment. Dzięki współpracy z Ogólnopolskim Towarzystwem Ochrony Ptaków planujemy wykonywanie przetamowań w takich rowach za pomocą biomasy z wycinanych tu krzaków bądź koszeń. Wykorzystując naturalne procesy, pomożemy torfowiskom w powrocie do dawnych warunków wodnych i poprawimy siedliska m.in. wodniczki. Dziś te rowy nikomu nie służą, a każda kropla wody w torfowisku jest tu bezcenna. Zatrzymana woda to zasób, bez którego nie potrafimy żyć.

Adam Juchnik, Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Białymstoku:
Planowane działania OTOP-u, związane z poprawą retencji wody w cennych ekosystemach mokradłowych, wpisują się w priorytety Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Białymstoku. Szczególnie wartościowa będzie współpraca w zakresie zdobywania nowej wiedzy o ich walorach przyrodniczych i identyfikacji potrzebnych zadań ochronnych, a także realizacji konkretnych działań terenowych zapobiegających utracie cennej wody.

OTOP zachęca wszystkie osoby zainteresowane projektem „Jaćwieskie bagna i lasy” do zapisania się na bezpłatny newsletter:
https://actionnetwork.org/forms/jacwieski-newsletter

Kontakt: 

Małgorzata Górska, koordynatorka projektu „Jaćwieskie bagna i lasy”, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, e-mail: malgorzata.gorska@otop.org.pl, tel. 663694027
Magdalena Zadrąg, Centrum Ochrony Mokradeł,  e-mail: m.zadrag@bagna.pl, tel. 604897693

Więcej informacji o pozostałych projektach znajduje się na stronie Programu ELSP: https://www.endangeredlandscapes.org/news/scaling-up-nature-recovery-in-europe-eight-new-large-scale-restoration-projects-receive-funding-from-the-elsp/