Jak zatrzymywać wodę w krajobrazie rolniczym? Nowa broszura OTOP
Codzienna Porcja Natury, czyli proste pomysły na kontakt z przyrodą
4 sierpnia 2026
Retencja wody w krajobrazie rolniczym ma dziś kluczowe znaczenie. Zmiana sposobu gospodarowania wodą na terenach rolniczych jest jednym z najważniejszych wyzwań stojących dziś przed rolnictwem i instytucjami odpowiedzialnymi za politykę wodną oraz ochronę środowiska. Przez dziesięciolecia system melioracji był podporządkowany przede wszystkim szybkiemu odprowadzaniu wody z pól, łąk i pastwisk. W warunkach nasilającego się deficytu wody takie podejście wymaga zasadniczej korekty: woda powinna być zatrzymywana możliwie blisko miejsca, w którym spada.
Retencja krajobrazowa nie jest wyłącznie zagadnieniem przyrodniczym. Ma bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa produkcji rolnej, jakości i żyzności gleb, odporności gospodarstw na suszę oraz stabilności lokalnych zasobów wodnych. Powinna być traktowana jako jeden z podstawowych kierunków adaptacji rolnictwa do zmieniających się warunków klimatycznych, a rozwiązania oparte na przyrodzie – jako podstawowy element gospodarowania wodą, nie zaś jedynie uzupełnienie infrastruktury technicznej.
W praktyce potrzebna jest zmiana zarówno na poziomie polityk publicznych i działania instytucji, jak i codziennych decyzji podejmowanych przez właścicieli oraz użytkowników gruntów. Dotyczy to między innymi sposobu utrzymywania rowów melioracyjnych, ochrony mokradeł i gleb organicznych, zachowania oczek wodnych, miedz, zadrzewień i roślinności przy rowach, a także współpracy między rolnikami, spółkami wodnymi, samorządami i administracją odpowiedzialną za gospodarowanie wodami.
Aby ułatwić podejmowanie takich działań, OTOP przygotował broszurę „Jak i po co zatrzymywać wodę w krajobrazie rolniczym w sposób zgodny z prawem i dostosowany do lokalnych warunków”. Publikacja jest skierowana przede wszystkim do rolniczek i rolników, właścicieli gruntów, spółek wodnych oraz wszystkich osób zainteresowanych odpowiedzialnym gospodarowaniem wodą na obszarach wiejskich. Łączy wiedzę dotyczącą retencji krajobrazowej, praktyki rolniczej i obowiązujących procedur prawnych.
Broszura przygotowana przez OTOP porządkuje podstawową wiedzę na temat retencji w krajobrazie rolniczym i pokazuje, jak spojrzeć na własne gospodarstwo jako część większego systemu wodnego. Woda nie zatrzymuje się bowiem na granicy jednej działki, dlatego podejmowane działania powinny uwzględniać zarówno warunki terenowe, jak i możliwy wpływ na sąsiednie grunty.
Dla kogo przygotowaliśmy tę publikację?
Broszura została przygotowana przede wszystkim z myślą o:
– rolniczkach i rolnikach,
– osobach gospodarujących na łąkach, pastwiskach i glebach organicznych,
– doradcach rolniczych,
– zarządcach spółek wodnych i przedstawicielach samorządów,
– osobach zainteresowanych ochroną mokradeł, gleb i krajobrazu rolniczego.
Publikacja będzie szczególnie pomocna dla osób, które planują działania służące spowolnieniu odpływu wody, ale nie wiedzą, od czego zacząć, jakie rozwiązania są możliwe ani jakich formalności należy dopełnić.
Retencja wody w krajobrazie rolniczym – wiedza, praktyka i przepisy
W broszurze wyjaśniamy, czym jest retencja krajobrazowa i dlaczego jej podstawą są przede wszystkim gleba, łąki, mokradła, oczka wodne, miedze, zadrzewienia, zakrzaczenia oraz roślinność porastająca brzegi rowów i cieków.
Czytelnicy i czytelniczki znajdą w niej informacje dotyczące:
– znaczenia gleby jako magazynu wody,
– ochrony elementów krajobrazu sprzyjających retencji,
– sposobów ograniczania utraty wody z gospodarstwa,
– prawnych i praktycznych możliwości spowalniania odpływu w rowach melioracyjnych,
– współpracy z właścicielami sąsiednich gruntów i spółkami wodnymi.
Bardzo ważną część publikacji stanowią informacje prawne. Broszura wyjaśnia, dlaczego status danego obiektu ma znaczenie dla rodzaju dopuszczalnych działań. Przedstawiamy w niej podstawowe procedury wynikające z Prawa wodnego, Prawa budowlanego i Rozporządzenia w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko. Czytelnik może sprawdzić, pod jakimi warunkami planowane prace wymagają pozwolenia wodnoprawnego, zgłoszenia albo powiadomienia, czym różnią się te procedury administracyjne, a także na co należy zwrócić uwagę, jeśli działania są prowadzone na obszarach objętych ochroną przyrody.
Publikacja nie zastępuje indywidualnej oceny konkretnego przypadku, ale pomaga przygotować się do rozmowy z właściwą jednostką PGW Wody Polskie, Regionalną Dyrekcją Ochrony Środowiska, doradcą lub specjalistą zajmującym się gospodarowaniem wodą.
Rozwiązania dostosowane do miejsca
Nie istnieje jedno rozwiązanie, które można zastosować w każdym gospodarstwie. Skuteczne zatrzymywanie wody wymaga rozpoznania lokalnych warunków: rodzaju gleby, ukształtowania terenu, przebiegu rowów, kierunku odpływu oraz sposobu użytkowania gruntów.
Z tego powodu broszura nie proponuje jednego uniwersalnego modelu postępowania. Zachęca natomiast do uważnego przyjrzenia się temu, jakie elementy retencyjne już występują w gospodarstwie i które z nich warto zachować lub wzmocnić.
Czasami najważniejszym działaniem nie jest budowa nowej infrastruktury, ale pozostawienie roślinności przy rowie, ochrona okresowego rozlewiska, zachowanie między, rezygnacja z pogłębiania rowu albo ograniczenie odwodnienia gleby organicznej.
Publikacja została przygotowana jako praktyczne wprowadzenie do odpowiedzialnego gospodarowania wodą na terenach rolniczych. Pokazuje, że działania służące retencji mogą jednocześnie wspierać produkcję rolną, ograniczać skutki suszy, chronić glebę oraz wzmacniać odporność przyrody i całego krajobrazu.
[POBIERZ BROSZURĘ – PDF – rozkładówka]
…
Broszura została przygotowana w ramach projektu „Rozwiązania oparte na przyrodzie i ochrona wód Morza Bałtyckiego przed eutrofizacją”, finansowanego przez Fundację Flotilla. Projekt jest realizowany przez OTOP w Polsce oraz Baltic Environmental Forum na Litwie, a jego koordynatorem jest BirdLife Europe and Central Asia.