Z apką w przyrodę – po wiedzę!

Pozytywny wpływ przebywania na łonie natury oraz wnikliwej obserwacji przyrody na samopoczucie człowieka został udowodniony już w wielu badaniach naukowych. Rozwój nowych technologii oraz ich coraz większa dostępność sprawiają, że obecnie oprócz napawania się pięknem natury możemy dodatkowo – w dowolnym momencie, nie mając przy sobie książkowych przewodników – identyfikować napotkane gatunki roślin lub zwierząt za pomocą prostych w obsłudze aplikacji. Możemy rozpoznawać organizmy, wnikliwiej się im przypatrywać i tym samym uczyć się otaczającego nas świata. 

Polecamy przeczytanie tekstu: Wiedza obserwatora nie musi iść do klasera

Powstające aplikacje dają nam jednak jeszcze jedną możliwość – szansę na zapisanie naszych obserwacji w bazie, która następnie może przyczynić się do rozwoju badań naukowych czy wzbogacenia danych z monitoringu gatunków. Notowanie obserwacji za pomocą niektórych aplikacji pozwala nadać naszym spostrzeżeniom dodatkowy sens – pozwala włączyć się w coraz bardziej popularną dziedzinę działalności amatorskiej, jaką jest nauka obywatelska (citizen science). Jak udowadniają badania, poczucie sensu, które daje ludziom zbieranie danych przyrodniczych na potrzeby nauki, dodatkowo podnosi u obserwatora poziom satysfakcji z podejmowanych działań, przynosi spełnienie i wzmaga poczucie łączności z naturą. Może więc warto zainstalować jedną z aplikacji przyrodniczych i wyruszyć z nią w świat, choćby ten najbliższy?

Ornitologia – beneficjentka nauki obywatelskiej

Nauką bazującą na danych dostarczanych przez nieprofesjonalnych, lecz licznych i posiadających szeroką wiedzę obserwatorów, jest faunistyka ptasia – opowiada Jarosław Krogulec z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. – Dzięki wielkiemu zaangażowaniu amatorów obserwujących ptaki, spływające do baz dane mają szerokie pokrycie geograficzne. Obecnie odsetek danych dostarczanych przez nieprofesjonalistów wyraźnie rośnie, gdyż birdwatching staje się coraz bardziej popularny, a forma zapisu obserwacji bardziej dostępna. Co istotne, informacje pochodzące od amatorów, a także oparte na nich publikacje muszą być zawsze dostępne w domenie publicznej – zaznacza.

Tak wzrasta liczba publikacji uwzględniających dane pochodzące z citizen science. Na podstawie artykułu: “Rodriguez A. (2024) Can Citizens Do Science? Science in Common and Social Responsibility”

Ornitho – system oraz aplikacja

Dominującym w Europie systemem umożliwiającym notowanie obserwacji ptaków jest Ornitho, w Polsce działający pod adresem ornitho.pl już od ponad 10 lat. 

Systemem tym zarządza w naszym kraju OTOP, ale jego gospodarzami są też inne towarzystwa przyrodnicze oraz niektóre parki narodowe. By skorzystać z portalu – przeglądać notowane przez innych użytkowników obserwacje i dodawać własne – wystarczy zarejestrować się i zalogować na stronie ornitho.pl. Co ważne, portal ten umożliwia generowanie map występowania gatunków w danym czasie, w każdej chwili więc stworzyć możemy np. mapę występowania bociana białego w Polsce, mapę stwierdzeń orlika krzykliwego.

Wygląd portalu ornitho.pl

W przypadku gatunków wrażliwych – np. dużych gatunków drapieżnych czy gatunków rzadkich (np. puszczyka mszarnego) – generowana mapa ma celowo niską rozdzielczość. Taki zabieg uniemożliwia przeglądającym poznanie precyzyjnej lokalizacji z obserwacji zwierzęcia czy lokalizacji zaznaczonego gniazda. 

Od jakiegoś czasu do bazy Ornitho.pl wprowadzać można też dane dotyczące obserwacji ssaków, płazów, gadów i niektórych bezkręgowców. W sumie do europejskiego systemu do dziś trafiło już ponad 11,5 mln obserwacji, z czego 11,2 mln stanowią obserwacje ptaków. Dane te posłużyły m.in. do opublikowania nowego wydania Atlasu Ptaków Lęgowych Europy. Pozwalają one lepiej udokumentować np. przemieszczanie się zasięgów gatunków czy zmianę ich liczebności.

Tabela prezentująca liczbę obserwacji danych grup taksonomicznych notowanych na platformie ornitho.pl.

Dane do systemu Ornitho wprowadzać można z poziomu strony internetowej oraz aplikacji mobilnej NaturaList. W aplikacji tworzymy całą listę gatunków obserwowanych w danym czasie w terenie (checklistę), zapisujemy też czy widziane przez nas ptaki były lęgowe, czy były one w trakcie wędrówki. Wprowadzane przez nas informacje są weryfikowane przez współpracujących z platformą specjalistów.

Odpowiednikiem Ornitho.pl najbardziej popularnym w Ameryce jest aplikacja eBird stworzona przez Cornell Lab of Ornithology. Do jej systemów trafia obecnie ponad 100 mln obserwacji rocznie, korzystają z niej także użytkownicy europejscy, w tym polscy.

iNaturalist – najlepsze narzędzie dla rządnych wiedzy

O ile wprowadzając dane do systemu Ornitho czy eBird, należy samodzielnie rozpoznać gatunek i odpowiednio go opisać, o tyle korzystając z aplikacji iNaturalist nie trzeba posiadać tych kompetencji. iNaturalist wymaga od nas wprowadzenia do bazy zdjęcia obiektu, który następnie jest analizowany przez sztuczną inteligencję (AI) i przyporządkowywany do danego gatunku. Użytkownik może także sam opisać gatunek, jeśli potrafi go rozpoznać. Gatunek jest w dalszej kolejności weryfikowany przez dwóch ekspertów z danej dziedziny, dzięki czemu możemy być niemal pewni, że nasza obserwacja będzie poprawnie oznaczona. Do zdjęcia (lub zamiast niego) można dołączyć także nagranie głosu zwierzęcia.

Dzięki prostemu działaniu, przystępności i walorowi edukacyjnemu aplikacji do jej systemów trafiło już blisko 311 mln obserwacji przyrodniczych z całego świata. Swoje zdjęcia do iNaturalist wgrało już ponad 4,1 mln obserwatorów, a w bazie zapisały się zdjęcia i nagrania głosów przedstawicieli  563 tys gatunków. iNaturalist nie ogranicza się do zbierania danych dotyczących ptaków i innych kręgowców – pomoże nam poznać wszystkie możliwe do sfotografowania organizmy – także rośliny, grzyby, porosty, czy stawonogi. 

Co istotne, do bazy można wgrywać także zdjęcia archiwalne, pochodzące z czasów poprzedzających jej powstanie. Ich znaczenie może być nieocenione – na podstawie dawnych fotografii możemy obserwować np. zanikanie ważnych siedlisk rzadkich gatunków, wynikające ze zmian krajobrazowych i klimatycznych, a także zmiany zasięgów czy różnice w przebiegu sezonów wegetacyjnych roślin. 

Przykład zapisu obserwacji użytkownika serwisu iNaturalist.

Identyfikacja roślin i owadów w iNaturalist – przydatne wskazówki

W przypadku fotografowania roślin do iNaturalist warto jest zrobić i zamieścić w bazie kilka ujęć jednego osobnika – pokazać osobno np. czoło kwiatu, zbliżenie liścia, roślinę na tle siedliska. Wartościowe jest uwzględnienie wszelkich szczegółów dotyczących fenologii rośliny. Tego typu informacje pozwalają bowiem śledzić różnice w cyklu rocznym wynikające m.in. ze zmian klimatu.

Widok ekranu aplikacji iNaturalist – tryb zapisu obserwacji.

W przypadku fotografowania i identyfikacji owadów, jeśli chcemy szybko być pewni napotkanego gatunku, warto zapamiętać nazwę łacińską sugerowaną przez iNaturalist i następnie sprawdzić dane na jej temat na portalu poświęconym owadom – insektarium.pl. Tam dowiemy się, czy zaproponowany przez AI na podstawie zdjęcia gatunek na pewno występuje w naszym regionie geograficznym. Może się zdarzyć, że dowiemy się tego szybciej, niż potrwa profesjonalna weryfikacja gatunku prowadzona przez dwóch ekspertów z iNaturalist. 

Merlin Bird ID – przyjaciel ornitologa

Jako że w wielu przypadkach ptaki dają o sobie znać jedynie głosem i nie pozwalają nam się zaobserwować, to bardzo pomocnym narzędziem w ich identyfikacji są aplikacje oznaczające głosy ptaków – np. stworzone przez Cornell Lab of Ornithology narzędzie Merlin Bird ID.

Widok ekranu aplikacji Merlin Bird ID.

Wystarczy, że jego użytkownik nagra za pomocą smartfona otaczające go głosy. Oprogramowanie przetworzy następnie nagranie na sonogram (wykres fali dźwiękowej) i na jego podstawie za pomocą systemu rozpoznawania obrazu określi śpiewający gatunek. Merlin rozpoznaje główny, najbardziej wybijający się na nagraniu głos, ale rejestruje też i przyporządkowuje do gatunku dźwięki pojawiające się w tle. Choć zdarza się, że aplikacja się myli (nie ma bowiem w swej bazie głosów wszystkich ptaków występujących w Polsce) to nadal jest bardzo pomocna, zwłaszcza dla osoby początkującej. Zapisane niepewne nagrania można zawsze udostępnić na portalu iNaturalist, by zostały zweryfikowane przez profesjonalistów. 

Widok ekranu aplikacji Merlin Bird ID (w wersji anglojęzycznej) – tryb rozpoznawania głosów, przeglądania głosów i zgłębiania informacji i gatunkach.

Merlin umożliwia też identyfikację gatunku poprzez skorzystanie z klucza do oznaczania ptaków oraz przypisanie do gatunku na podstawie zdjęcia. 

Inne wynalazki dla przyrodników

W obecnych czasach aplikacji pozwalających na identyfikację gatunków i zbieranie obserwacji jest coraz więcej. Pośród amatorów botaniki dużą popularność zdobywają np. Flora incognita, PlantNet czy Na grzyby. Wybór tej właściwej zależy od obszaru Państwa zainteresowań i upodobań, jeśli chodzi o prostotę i czytelność.